EVRİM KÜÇÜK
Küresel tarım piyasaları son yılların en tehlikeli üçlü baskısıyla karşı karşıya. Bir yanda Hürmüz Boğazı’nda yeniden tırmanan çatışmalar nedeniyle petrol, navlun ve gübre maliyetleri yükseliyor; diğer yanda meteoroloji kurumları yıl sonuna doğru “çok güçlü” bir El Nino olasılığının arttığı uyarısını yapıyor. Öte taraftan Karadeniz’de Rusya-Ukrayna arasındaki çatışmalar arz ve lojistik sıkıntılar yaratıyor. Bu faktörlerin aynı anda devreye girmesi, tahıl fiyatlarında yalnızca geçici bir sıçrama değil, daha kalıcı bir gıda enflasyonu dalgası yaratabileceği endişesini güçlendiriyor.
Küresel piyasalarda tahıl fiyatlarında yön yukarı
- Buğday fiyatları: Chicago Ticaret Borsası’nda (CBOT) son bir haftada yüzde 4,8, son bir ayda ise yüzde 13 yükselerek kile başına 6,75 dolara çıktı ve iki yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Avrupa piyasalarına bakıldığında, Paris merkezli Euronext’te Eylül vadeli öğütmelik buğdayın fiyatı, ton başına 230,5 euro ile Haziran 2025’ten bu yana görülmeyen seviyelere çıktı. Kanada buğdayının fiyatı geçtiğimiz hafta ton başına 20 dolara yakın artışla 307 doları gördü. Karadeniz buğdayının fiyatı da artıyor. Geçen hafta Rus, Ukrayna, Bulgaristan ve Romanya buğdayının fiyatında yukarı yönlü sert hareketler yaşandı.
- Soya fasulyesi vadeli işlemleri: Haftalık bazda yüzde 2,7, aylık bazda yüzde 10 prim yaparak kile başına 12,2 doların üzerine çıktı ve dokuz haftanın zirvesine yaklaştı. Diğer yandan S&P Global Platts verilerine göre Soybex FOB Santos fiyatı 15 Temmuz’da ton başına 483,66 dolara ulaşarak Aralık 2023’ten bu yana görülen en yüksek spot seviyeyi kaydetti. Yıl başından bu yana fiyat artışı yaklaşık yüzde 20’ye ulaştı.
- Mısır vadeli işlemleri: Son bir haftada yüzde 2,7, son bir ayda yüzde 9’dan fazla yükselerek kile başına yaklaşık 4,5 dolara ulaştı ve yedi haftanın en yüksek seviyesini gördü.
- Soya ve mısır cephesi: Petrol fiyatları belirleyici hale geldi. Brent’in yeniden 90 doların üzerine çıkması, biyodizel ve etanol talebi beklentilerini güçlendirdi. Böylece ABD’de mahsul koşullarının görece iyi seyretmesi bile fiyatları aşağı çekmeye yetmeyecek düzeyde kaldı.
Bu arada Çin’in toplam Haziran soya ithalatı 13,55 milyon tonla rekor kırdı. Çin’in talebi de fiyatları tetikliyor.
Fiyatları tetikleyen faktörler
Enerji krizi, tarım piyasaları en kritik noktalardan. Üstelik kriz yalnızca petrol fiyatlarıyla sınırlı değil. Gübre üretimi doğrudan doğalgaz ve enerji maliyetlerine bağlı olduğu için Hürmüz'deki aksama tarımsal üretim zincirinin tamamına yayılıyor.
El Nino'nun getirebileceği kuraklık ve sıcak hava dalgaları ise tam bu dönemde devreye girerek arz tarafındaki kırılganlığı derinleştiriyor. Analistler, 2023/24 dönemindeki güçlü El Nino sırasında küresel buğday fiyatlarının yüzde 6, soya fasulyesi fiyatlarının ise yüzde 5 yükseldiğini hatırlatıyor. Bu kez tablo daha karmaşık; çünkü hava riski, jeopolitik çatışma ve enerji şoku aynı anda fiyatlanıyor.
Karadeniz'de tahıl gemileri ve liman altyapısına yönelik saldırıların yeniden yoğunlaşması, dünyanın en büyük ihracat koridorlarından birinde arz endişelerini artırdı. Aynı anda Avustralya'da sıcak ve kurak koşullar nedeniyle üretim tahminlerinin sert şekilde aşağı çekilmesi, piyasayı ikinci bir arz şokuyla karşı karşıya bıraktı. Uzmanlara göre önümüzdeki birkaç hafta kritik olacak. Eğer El Niño güçlenir ve Kuzey Yarımküre'de sıcaklıklar üretim bölgelerinde kalıcı stres yaratırsa, tahıl piyasalarında mevcut yükseliş yeni bir "yapısal risk primi"ne dönüşebilir. Bu da yalnızca çiftçileri değil, küresel gıda şirketlerinden merkez bankalarına kadar geniş bir alanı etkileyecek.
