LEVENT AKBAY
AB, Eskişehir’in ‘nadir elementleri’ne ‘görücü’ olduğuna ilişkin sinyal gönderdi. Sinyal, 17 Haziran’da Avrupa Parlamentosu’nun kabul ettiği özellikle siyasi vurgularıyla tartışma yaratan Türkiye Raporu’nun satır aralarından çıktı.
Ekonomi başlığı altında son derece sınırlı içerik taşıyan Türkiye Raporu’nda Eskişehir Beylikova’daki nadir toprak elementlerinin önemine işaret edilmesine karşın bunların çıkarılması ve işletilmesinin yatırım, teknik ve finansman açısından zor olacağı vurgulanarak adeta örtülü ‘iş birliği’ çağrısı yaptı.
Raporun ‘Eskişehir nadir toprak elementleri’ne ilişkin maddesi doğrudan Avrupa Parlamentosu Türkiye Raportörü Nacho Sánchez Amor tarafından kaleme alındı. 2019’dan beri Avrupa Parlamentosu’nun Türkiye raportörü olarak görev yapan ve İnsan Hakları Alt Komisyonu ile Dış İlişkiler Komitesi üyelikleri bulunan Nacho Sánchez Amor’un görevi ağırlıklı olarak siyasi. Ancak Türkiye Raporu’na ‘nadir toprak elementleri’ montajını bu kimliğiyle yapması konunun önemi bakımından ayrıca dikkat çekici.
İlk taslakta yer almayan bu madde, Türkiye Raporu’na ‘sonradan’ eklendi. Üstelik maddenin yazılış şekli, diğer ‘değişiklik önerileri’nde olduğu gibi AP üyelerinin ayrı ayrı katkısına ihtiyaç duyulmadan, bir anlamda üzerinde bütünüyle uzlaşılarak gerçekleştirildi. 2018’den sonra ilişkilerin her anlamda buzdolabında olmasına rağmen ağırlıklı olarak siyasi bir metin içinde ‘nadir toprak elementi’ konulu ‘ürkek yakınlaşma arayışı’ bir çifte standart olarak yorumlanmasına karşın AB’nin kritik ve stratejik hammadde teminine ilişkin politikaları ile uyumlu.
Kritik Hammaddeler Kurulu oluşturuldu
2024’te Kritik hammaddelere ilişkin politika belirlemek amacıyla Avrupa Kritik Hammadde Kurulu oluşturuldu. Kurul, stratejik projelerin seçilmesinde ve uygulanmasında, izin prosedürleri ve döngüsellik girişimleri konusunda bilgi alışverişinde bulunulmasına ve hammaddelerle ilgili uluslararası iş birliğinin ve stratejik ortaklıkların kolaylaştırılmasına katkıda bulunmakla görevlendirildi.
12 ülke ile stratejik iş birliği var
Kurul üçüncü ülkeler ile stratejik ve kritik hammadde tedariğine yönelik mevcut stratejik ortaklıklar oluşturacak, böylelikle AB’nin hammadde değer zincirlerini kaynak zengini üçüncü ülkeler ile daha da bütünleştirecek. AB’nin halihazırda Arjantin, Kanada, Şili, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Grönland, Kazakistan, Namibya, Norveç, Ruanda, Ukrayna, Özbekistan ve Zambiya ile stratejik iş birlikleri bulunuyor.
Onaylanan Türkiye Raporu’nda ekonomi…
Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilen Türkiye Raporu ilk taslağa yapılan eklemelerle iki ayrı bölüm halinde 90 ayrı maddeden oluşuyor. İlk bölüm A’dan Z’ye harflerle başlıklandırılan 25 ayrı değerlendirmeyi içeriyor. Bunlardan sadece üçünde ekonomiye yer verilmiş. Türkiye ve AB’nin karşılıklı birinci ve beşinci büyük ticaret ortağı oldukları, AB’nin doğrudan yatırımın birinci kaynağı olduğu, son iki yılda yapısal zorluklar, yüksek enflasyon ve döviz istikrarsızlığının durdurulduğu, son olarak da Türkiye’nin Antalya COP31’de karbondioksit azaltma hedeflerini azaltmada taahhüt göstereceği bu bölümde yer alıyor.
İkinci bölümde 65 tespit, değerlendirme ve öneri var. Bunların ekonomiyle ilgili olanları 13 başlıkta yer alıyor. Bu bölümde Avrupa Parlamentosu;
- 28. maddede enflasyonu düşürülürken büyümeyi koruma kararlılığını memnuniyetle karşılamış. Sıkı para ve ihtiyatlı mali politika nedeniyle emeklilerin korunmasını istemiş,
- 29. maddede yatırımcı güveni ve ekonomik kalkınma için hukukun üstünlüğü ve hukuki güvenliğe vurgu yapmış, TMSF’nin büyümesini eleştirmiş.
- 30. maddede “Nadir toprak elementlerini tek başına çıkaramaz ve işleyemezsiniz” anlamına gelecek değerlendirmeler yapmış.
- 31. maddede yolsuzlukla mücadele, GRECO tavsiyelerine uyum isteğine yer vermiş.
- 32. maddede kara para aklama ve terörizmin finansmanıyla mücadeleyi daha da güçlendirmek için AB müktesebatına uyum çağrısı yapmış.
- 33. maddede kayıt dışı istihdam, cinsiyetler arası ücret farkı ve gelir eşitsizliği gibi işgücü piyasasına ilişkin kritik sorunların ele alınmadığına dikkat çekmiş,
- 34. maddede Türkiye’nin iklim değişikliğiyle mücadele alanında çok zayıf bir performans sergilemesinden kaynaklanan üzüntülerini ifade etmiş,
- 45. maddede Rusya’dan petrol ürünleri ve doğalgaz ithalatı nedeniyle duyulan endişeler, 46. Maddede İran’dan benzer ürünleri ithalden kaynaklanan endişeler dile getirilmiş,
- 51. maddede ticaret, ekonomi, göç ve güvenlik, iklim, bilim, araştırma, teknoloji ve inovasyon konularındaki yüksek düzeyli diyalogların devamı istenmiş,
- 52. maddede enerji, ulaşım, dijital ve halklar arası temas alanlarında bağlantının derinleştirilmesini, AB-Türkiye arasındaki kilit altyapı projelerinin tamamlanmasını, Avrupa ve Asya arasındaki Orta Koridor dâhil bağlantı yollarının geliştirilmesi, Türkiye, Bulgaristan, Romanya arasında bir Karadeniz otoyolunun inşa yatırımına dikkat çekmiş,
- 54. maddede gümrük birliğinin güncellenmesi için, Parlamento onayı gerekmesi nedeniyle yerine getirilmesi gereken ekonomi dışı ön koşullar sıralanmış,
- 55. maddede ‘Avrupa’da üretildi’ yaklaşımı gibi yeni girişimlerin AB tedarik kurallarının yeniden düzenlenmesini gerektireceğine, eskimiş Gümrük Birliği’nin yerine geçebileceğine dikkat çekilmiş.
AB Kritik Hammaddeler Tüzüğü’nü 23 Mayıs 2024’ten itibaren yürürlüğe aldı
Kritik hammaddelere yönelik tedarik güvenliğinin ve sürdürülebilirliğinin sağlanması AB tarafından bir ‘öncelik’ olarak belirlendi ve bu alan 2024’te çıkarılan bir ‘tüzük’le düzenlendi.
Tüzüğe göre 2030 yılı için belirlenen hedefler ışığında kritik hammaddelere yönelik tedarik zincirinin kuvvetlenmesi, stratejik ortaklık ve anlaşmalarla çeşitlendirilmesi ve sürdürülebilirlik ve döngüselliğin esas alınması amacıyla;
- Birliğin stratejik hammadde tüketiminin en az yüzde 10’unun rezervler elverdiği ölçüde Birlik içindeki madencilik faaliyetlerinden karşılanması, yüzde 40’ının Birlik içinde işlenmesi, yüzde 25’inin Birlik içindeki geri dönüşüm faaliyetlerinden elde edilmesi,
- Stratejik hammadde kaynaklarının çeşitlendirilmesi amacıyla Birliğin her hammadde için yıllık tüketiminin yüzde 65’ten fazlasının tek bir ülkeye bağımlı olmaması hedeflendi.
Stratejik hammaddeler listesi oluşturuldu
Yenilenebilir enerji, dijital, havacılık ve savunma teknolojileri gibi stratejik sektörlerde kullanılan stratejik hammaddeler listesi mevzuatın I sayılı ekinde yayımlandı. Listede batarya üretimine yönelik lityum, manganez, doğal grafit, nikelin yanı sıra, nadir toprak elementleri, bakır, alüminyum ve bor gibi hammaddelerden oluşan 17 hammadde yer aldı.
Ayrıca, stratejik hammaddelere ek olarak belirlenecek eşik değerlere göre tedarik riski bulunan kimi girdiler ise kritik hammadde olarak belirlendi. Kritik hammadde listesi ise mevzuatın II sayılı ekinde yayımlandı. Listede de bor dâhil 34 hammadde yer aldı.
Stratejik projeler için özel finansman
AB politikaları gereği stratejik projelerin, izin süreçleri ile özel veya kamu finansmanına erişimi kolaylaştırılacak. Bu projelerin AB üyesi olmayan ülkelerde hayata geçirilmesi için Küresel Geçit (Global Gateway) aracından yararlanılacak. Bu program, 2021-2027 döneminde toplam 300 milyar euroya kadar kamu ve özel sektör yatırımını harekete geçirmeyi amaçladı. Bu finansman; hibeler, özel yatırımları teşvik eden garantiler ve Avrupa finans kuruluşlarının sağladığı kredilerle oluşturulan harmanlanmış bir modelle yürütülüyor, Avrupa Komisyonu, AB üye devletleri ve Avrupa Yatırım Bankası gibi kurumların tek bir çatı altında birleştiği “Avrupa Takımı” (Team Europe) yaklaşımıyla hayata geçiriliyor.
Türkiye Raportörü Nacho Sánchez Amor tarafından kaleme alınan Eskişehir NTE maddesi…
Madde 30. Türk Hükümeti’nin Eskişehir ilinde nadir toprak elementlerinden oluşan büyük rezervlere ilişkin yakın zamanda yaptığı önemli keşfi, Türkiye’yi stratejik bir küresel pazarda önemli bir aktör konumuna getirebileceğini kabul eder; bu keşfin, küresel nadir toprak element tedarik zincirlerinin çeşitlendirilmesine ve dayanıklılığına katkıda bulunma potansiyelinin yanı sıra, ileri düzeyde maden çıkarma ve işleme teknolojilerine erişim ile yüksek çevre koruma standartları ve sürdürülebilir kaynak yönetimi sağlanması gerekliliği de dâhil olmak üzere, beraberinde getirdiği büyük zorlukları vurgular.
